İstanbul Tombili: Bir Kaldırım Kedisinden Şehir Sembolüne

Ziverbey’de, deniz kenarında, Üsküdar sahilindeki bir merdivenin dibine kurulmuş bir kedi vardı. Adı Tombili’ydi — dolgun karnıyla kaldırıma yaslanmış, yoldan geçenleri süzen, biraz mahalle ağabeyi biraz bir hükümdar. 2016 yılının Ağustos’unda öldüğünde yalnız bir mahalle değil, bütün Türkiye yas tuttu. Bugün o merdivende bir heykeli var. Bir kedi nasıl şehrin simgesi, hatta bir duygu dili olur? Tombili’nin hikayesi bize bunu anlatıyor — ve aslında bu, Türkiye’nin kendisine dair bir hikaye.

1Ziverbey’deki kaldırım — Bir kediye ev nedir?

Tombili’nin “evi” kimsenin evi değildi; o bir kaldırımın köşesini, bir merdivenin dibini evi seçmişti. Mahalleli onu besledi, barındırdı, hasta olunca doktora götürdü. Türkiye’nin kedi ilişkisinin özünde bu var: sahiplenmek değil, paylaşmak. Bir sokak, on kedinin ortak evi olabilir; hiçbir kapı tek bir kedinin gerçek sınırı değildir.

2O pozun büyüsü — Dirseğe yaslanan kedi.

Tombili’yi dünyaya tanıtan şey, dirseğine yaslanıp yoldan geçenleri izlediği o poz oldu. Fotoğrafçılar görüntüsünü paylaştı, yabancı basın bile ilgilendi. O pozda bir insan rahatlığı vardı — sanki “ben buradayım, dünya dönsün” diyen bir felsefe. Kedinin insana benzeyen o rahatlığı, İstanbulluya kendini hatırlattı.

3Ölüm haberi — Bir mahallenin matemi.

Ağustos 2016’da yaşlı Tombili’nin öldüğü duyulduğunda, Ziverbey’de onu tanıyanlar kaldırıma çiçek bıraktı. Sosyal medya yasa girdi — belki tuhaf gelebilir ama binlerce insan bir sokak kedisi için gözyaşı döktü. O kedi binlerce insanın gündelik hayatında, metro dönüşü gülümseten küçük bir ritüeldi; kaybı gerçek bir kayıptı.

4Heykel — Bir kediye anıt dikilir mi?

Mahalleliler ve sanatçı Seval Şahin’in girişimiyle, Tombili’nin ölümünden üç ay sonra tam o merdivenin dibine bronz heykeli dikildi. Açılışına yüzlerce kişi geldi. İstanbul’da bir kediye heykel — bu kentin başka bir yerde olmayacak türden bir hareketi. Heykel hâlâ duruyor, hâlâ turistlerin fotoğraf çektirdiği bir adres.

5Heykelin çalınması — Şehrin tepkisi.

2016 sonunda Tombili’nin heykeli çalındı. İstanbul yine sosyal medyaya döküldü, imza kampanyaları başladı, gazeteler manşet yaptı. Heykel kısa sürede bulundu ve yerine iade edildi. Bir kent, bir kediyi ne kadar sahipleniyorsa, o kedinin anıtını da o kadar sahipleniyor demek. Heykel çalan kişi aslında bir şehre dokunmuştu.

Tombili kaç yaşındaydı?

Kedin kaç insan yaşında? Yaş çeviricisi anında söyleyiversin

Yaşı hesapla

6Evliya Çelebi’den bugüne — Osmanlı’nın kedi mirası.

Tombili’nin hikayesi havadan inmedi. Evliya Çelebi Seyahatnamesi’nde İstanbul’un kedi sayısından bahseder; Osmanlı külliyelerinde kediler için özel su ve yiyecek bırakıldığı bilinir. “Kedi öldürenin 7 cami yaptırması gerekir” halk deyişi bu toprağa özgüdür. Türk insanının kediyle ilişkisi yüzyıllara yayılan bir süreklilik.

7“Kedistan” — Dünyanın gözünden İstanbul.

2016 yapımı “Kedi” belgeseli (orijinal adı “Kedi”, dış pazarda “Kedistan”) İstanbul’un yedi sokak kedisini anlatır ve uluslararası sinema festivallerinde gösterildi. Film sayesinde dünya, İstanbul’u kediler üzerinden tanıdı. Tombili ve onun gibi kediler, bir şehrin turistik kartvizitine dönüştü — ama asıl önemlisi bunu doğal bir şekilde yapmaları.

8Camideki kedi — Hagia Sophia’nın Gli’si.

Ayasofya’nın 16 yıl boyunca “asıl sakini” olan Gli adlı kedi, Barack Obama ziyaretinde bile sahnede yer aldı. Gli 2020’de öldü; Tombili gibi o da bir şehrin duygusal hafızasına işlendi. Camide kedi, müzede kedi, esnafın kasasında kedi — Türkiye’de kedi, mekânın doğal bir parçası, müdahale edilecek bir “yabancı” değil.

9Esnaf ve kedi — Bir tezgahın sessiz ortağı.

Kapalıçarşı, Balık Pazarı, Eminönü — her tezgahın altında bir kedi, her dükkanın kapısında bir kutu. Balıkçı, balığın kuyruğunu ona saklar; manav, süt kabını tezgahın altına yerleştirir. Bu ticari bir ilişki değil; bir “mahallelilik sözleşmesi”. Esnaf kediyi besler, kedi esnafa uğur sayılır. Tombili de bir esnafın kapı önünde yaşıyordu.

10Tombili’den sonra — Miras ne?

Tombili’nin ölümünden on yıl sonra, onun yerini başka isimler almadı — kedi kültürünün anonim ve dağınık bir yapısı var. Ama o heykel hâlâ orada, mahalle hâlâ “bizim Tombili” diyor. Türkiye’de sokak kedileri belediyelerin kısırlaştırma programlarıyla, gönüllü mama kutularıyla, “patik patik” Instagram hesaplarıyla yaşamaya devam ediyor. Tombili bir kedi değil, bir yaşam biçiminin simgesiydi.

Bir kedinin öğrettikleri

Bir şehrin bir kediyi simge yapabilmesi için o kedinin özel olması yetmez; şehrin de özel olması gerekir. Tombili bir kaldırımda yaşadı, bir kaldırımda öldü, bir kaldırıma heykeli dikildi — ve bu tuhaf değil, Türkiye’ye göre en doğal şey. Bu topraklarda kedi, komşudur, ev halkının bir üyesidir, bir inanışın şefkat sınavıdır. Tombili’yi hatırlamak, aslında bir mahallenin, bir esnafın, bir yabancının bir başka canlıya neyi vermeye gönüllü olduğunu hatırlamak. Ve Türkiye’nin kedi sevgisi; kısır bir sempati değil, yüzyıllara yayılan bir hayat tarzıdır — bir kedinin kaldırıma yaslanması kadar sakin, bir kedinin ölümüne ağlayan bir mahalle kadar da içten.